Rock & Roll Toerisme

Muziekreis naar Memphis en Nashville

“Dit is een unieke photo opportunity, dames en heren. U staat waar Elvis stond, u houdt dezelfde microfoon vast als Elvis en u kunt Elvis imiteren zoals hij op de foto achter u staat.”

En dan zijn we nog niet eens in Graceland geweest, waar Elvis Presley écht thuis was. Sun Studio oogt als een armtierig gebouwtje, van het soort dat in een zichzelf voortdurend vernieuwende stad als Memphis al lang afgebroken zou zijn. Maar hier is geschiedenis geschreven, in de ware zin van het woord. Zo trots zijn de southerners op hun muzikale helden dat ze geëerd worden met musea, monumenten en rondleidingen.

In Memphis liggen de belangrijkste historische' plaatsen op een boogscheut van elkaar. Niet dat het door de hitte in augustus een aangename wandeling is van Sun Studio naar de Gibson-gitaarfabriek en het aanpalende Rock'n'Soul Museum aan Beale Street, maar het idee dat je voortdurend in de voetsporen stapt van al die legendarische artiesten maakt veel goed. En de voldoening is groot als je Sun Studio binnenstapt, The Birthplace of Rock-'n-Roll, gelegen aan Sam Philips Avenue. Philips is een paar jaar geleden gestorven, maar zijn naam is onlosmakelijk met de geschiedenis van deze plaats verbonden. In de kleine tentoonstellingsruimte boven staat de authentieke apparatuur uitgestald die hij in 1951 gekocht heeft, en laat Mike, de spitante gids, de vroegste hits horen die Sam Philips uitbracht, archetypische rock-n-roll toen dat woord nog niet bestond. We horen ook een opname van The Prisonnaires, zoals hun naam al doet vermoeden vaste bajesklanten die van de gouverneur uitzonderlijk een plaat mochten opnemen, ketens om de enkels weliswaar, en met een paar gewapende bewakers voor de deur. Toen “Walking in the rain” een hit werd, kregen de zangers zelfs gratie en mochten ze de gevangenis verlaten. ,,They were back in a little later”, besluit Mike. De belevenissen van The Prisonnaires vormden einde jaren 1990 de inspiratiebron van de verrukkelijke speelfilm “O Brother Where Art Thou”.

Beneden, in de studio zelf, vertelt Mike de legende van Elvis Presley. ,,Jullie kennen het verhaal dat Elvis een plaatje kwam opnamen voor zijn moeder? It is not true. Elvis wist dat hij kon zingen en wilde ontdekt worden door Sam. Maar Sam was er niet die dag. Elvis ontmoette Marion Keisker, Sams secretaresse en business partner. Zij maakte de allereerste opname met Elvis, My happiness, en bewaarde de tape.”
Het is een ontroerende geluidsopname die we horen, heel braaf en broos gezongen, maar de stem komt uit de hemel. Boven de originele piano van toen hangt the most famous picture in the history of rock-'n-roll, een foto van het Million Dollar Quartet: Elvis Presley, Carl Perkins, Jerry Lee Lewis en Johnny Cash. Toevallig samen in de studio beland en een dertigtal songs opgenomen. Mike weet er alweer alles van, zelfs dat een vriendinnetje van Elvis uit de foto is geknipt.

De meest succesvolle Sun-zanger van het gelegenheidskwartet was niet Elvis Presley (die het kleine, onafhankelijke platenlabel na een vijftal singles al ruilde voor de major RCA) maar Johnny Cash, die hier bijna al zijn hits heeft opgenomen. In de film Walk the line wordt een heel accuraat beeld geschetst van die Sun-jaren, met bijrollen' voor Perkins, Lewis en Presley, zij het dat er voor de film niet is opgenomen in de echte studio.

In de kleine fifties bar van Sun Studio staat een Wurlitzer met alle grote hits die hier ooit zijn gemaakt. We snuisteren tussen de talloze souvenirs, T-shirts, platen, cd's, posters en foto's die hier te kijk en te koop staan. De verleiding is groot, groter dan in eender welke Europese souvenirwinkel of museumshop, maar gelukkig horen de meeste memorabilia en parafernalia thuis in de categorie camp, en daar zijn wij niet zo tuk op.

In de winkel van Gibson, de vermaarde gitaarfabriek, is wel kwaliteit te vinden, toch als je op zoek bent naar een goede gitaar, snaren of andere toebehoren. Je kunt er ook tal van gitaren testen, een kans die veel bezoekers aangrijpen, vooral mannen die nog nooit een instrument hebben vastgehad. Tijdens de rondleiding wijst de gids, een zwarte vrouw, ons op foto's van Orville Gibson, de man die in 1854 de eerste moderne' mandoline vervaardigde, en van BB King, Eric Clapton, Chet Atkins en Les Paul, de muzikanten die de Gibson-gitaar in de 20ste eeuw een legendarische status hebben meegegeven. In het atelier zien we hoe ieder instrument met de hand gemaakt wordt, al dan niet op bestelling. De meeste arbeiders zijn ook voortreffelijke gitaristen die perfect weten hoe de instrumenten moeten klinken. In deze fabriek komt de herrie niet van de machines maar van de gitaren.

Aan de overkant van de straat ligt het Memphis Rock'n'Soul Museum. Uitgerust met een muziekspeler en hoofdtelefoon kun je het ritme en de intensiteit van het bezoek zelf regelen. De schitterende enscenering van het verhaal, de vroegste geschiedenis van de blanke en de zwarte popmuziek, nodigt je ook uit om dat te doen. Alle nummers op de Selectophone uit 1934, de oudste nog bewaarde jukebox, zijn huiveringwekkend mooi en authentiek. De muziek van het soullabel Stax geeft de zwart-witbeelden van Black Power kleur en intensiteit.

De Country Music Hall of Fame and Museum in Nashville, drie uur rijden van Memphis, is aan de buitenkant even lelijk als het Rock'n' Soul Museum, megalomaan Amerikaans modernisme, maar binnenin ook even fascinerend. Historische filmbeelden en audio-opnames, oogverblindende jurken van Dolly Parton en Patsy Cline, interviews met artiesten, stokoude instrumenten en apparaten, honderden gouden platen en het walhalla van alle countryliefhebbers: de Country Music Hall of Fame zelf, een heus pantheon van de sterren, een enorme ronde hal met honderden herdenkingsplaketten. Recht tegenover de ingang hangt een onwaarschijnlijk kitscherig schilderij, The sources of country music. Een groep schoolkinderen zit verveeld te luisteren naar een lerares die het allegorische' kunstwerk probeert te verklaren. Zo maak je dus geschiedenis, in de meest letterlijke zin van het woord, en bij voorkeur in een religieus idioom. Dit is uiteindelijk de Bible Belt, de meest godvruchtige regio van de Verenigde Staten. En precies daarom ook de bakermat van al die prachtige muziek.

De geschiedenis van de countrymuziek wordt ook verheerlijkt in het beschermde Ryman-auditorium, beter bekend als Grand Ole Opry House, naar het langst lopende radioprogramma ter wereld dat hier nog iedere week wordt uitgezonden. Net als andere muziekmonumenten in het zuiden werd ook dit prachtige auditorium tot in de jaren 1990 bedreigd door afbraak. Nu country en rock-n'-roll gepromoveerd zijn tot historisch waardevolle en toeristisch rendabele attracties, is de zaal helemaal gerestaureerd. Vele honderden bezoekers komen er dagelijks over de vloer, krijgen een backstagetoer en poseren op het podium voor een foto met een gitaar in de hand. Heel even zelf een ster zijn.

Nashville is voor de rest een even onopvallende stad als Memphis. Er staat een namaak-Parthenon, je kunt een paar mansions uit de plantagetijd bezoeken en soms wordt die al te sterk geïdealiseerde periode uit de Amerikaanse geschiedenis ook uitgebeeld door levende mensen. Zij het dan wel zonder zwarte slaven. Jack's Bar-B-Que aan Honky Tonk Alley zou de beste ribbetjes ter wereld serveren (ze smaken hetzelfde als elders maar er hangen foto's van beroemde gasten aan de muur), in Ernest Tubb's Record Store kun je duizenden country(vinyl)platen kopen en bij Tootsy's is het 's avonds altijd gezellig, met livemuziek op beide verdiepingen. Maar dan heb je het wel zo'n beetje gehad in Nashville. De bars, winkels en restaurants liggen bij elkaar langs de immens brede Broadway, de hoofdweg van Nashville. Het is de enige buurt waar je mensen over straat ziet lopen.

Vlakbij ligt wel Music Square, een paar blokken waar meer dan 250 studio's gevestigd zijn. Nashville is en blijft voor alle Amerikaanse muzikanten de stad waar het gebeurt, Music City. Het hart van de wijk is de RCA/Victor Studio, home of 1000 hits. Opnieuw worden we ontvangen door een bevlogen gids, Keith, die aan de hand van schitterende muziekfragmenten het verhaal van de rock-'n-roll vertelt, maar wel vanuit een ander perspectief dan Mike in Memphis. In Nashville weerklinkt een piepjonge Dolly Parton, de diepe, zuivere stem van Jim Reeves, de hartverscheurende originele versie van Love hurts door Roy Orbison. Maar ook hier overheerst Elvis Presley, die voor RCA het gros van zijn hits heeft opgenomen. ,,Elvis kwam meestal 's zondags, weet Keith. ,,Om op te warmen zong hij gospel. Opnieuw kippenvel: een fragment uit “He Touched Me”. ,,En als hij echt diep wou gaan, liet hij het licht uitdoen. Keith dooft de spots en zet “Are You Lonesome Tonight” op. Nooit heeft het nummer dieper in ons hart gekerfd. Elvis was de grootste.
En zo zijn we helemaal klaar voor een bezoek aan het heiligdom van The King, Graceland, in Memphis. We nemen ons voor om volgende keer te logeren in het aanpalende Heartbreak Hotel, met hartvormig zwembad en 24 uur per dag gratis Elvis-films op tv. Of misschien trouwen we wel in de Chapel in the Woods, for your very special wedding. Maar het spektakel begint pas echt als je een ticket hebt gekocht, 22 dollar voor de gewone Graceland Mansion Tour, 30 dollar voor het Platinum Tour Package (inclusief bezoek aan de twee vliegtuigen van Elvis, zijn wagenpark en een bijzonder museumpje) en 55 dollar voor de Graceland VIP Tour (een ritje naar de manege van Elvis en voorrang op het hele terrein inbegrepen).
Eerst gaat het met een busje door de historische poort' aan de overkant van de straat, hooguit 200 meter ver. De gids heeft net tijd genoeg om iedereen een muziekspeler met hoofdtelefoon in de handen te drukken en uit te leggen hoe het ding werkt. Terwijl de vorige groep nog op de drempel staat te wachten, stappen wij al uit het busje. De gids maant ons aan om de muziekspeler in gebruik te nemen en het volgende moment staan we in de woonkamer van de Presleys. Net als in Memphis en Nashville blijkt het om een uitermate interactieve rondleiding te gaan en kun je zelf bepalen of je op een bepaalde plaats meer uitleg of toepasselijke muziek wilt horen. De slaapkamer van Elvis is verboden terrein voor de bezoekers, het sanctum sanctorum zullen we maar zeggen. Maar we betwijfelen of ze nog exotischer en buitenissiger is dan de TV Room (met drie ingebouwde toestellen, een spiegelplafond en Mondriaans geel en blauw), de Pool Room (,,een toonbeeld van eclectische stijlen'', zegt de stem - een zwaar understatement) of de Jungle Room, met een indoor watervalletje, prachtig Hawaïaans houtsnijwerk, funky spullen uit de jaren 1970 en een kleurrijke collectie beeldjes en artefacten uit verre landen. Onze favoriete kamer in Graceland.

De Trophy Building staat geheel in het teken van Elvis' carrière. Wie hier alles wil horen en weten, is minstens een dag bezig. In de Hall of Gold hangen 149 singles en 90 albums tegen de muur, allemaal geperst in goud of platina. Er zijn fragmenten uit films en televisieprogramma's, de onvergelijkbaar glamoureuze jump suits, breed en hoog uitgesmeerde beelden uit Aloha from Hawai, de rechtstreekse televisie-uitzending die destijds meer kijkers lokte dan de maanlanding een paar jaar daarvoor. De toer op het domein eindigt bij de graven van de Presleys, waar vrouwen staan te huilen. Nooit is er een gebrek aan verse bloemen.

Minder druk is het in het Elvis Presley Automobile Museum, een mooie collectie auto's en motoren en andere gemotoriseerde voertuigen uit de jaren 1950, 1960 en 1970, van Ferrari en Rolls Royce tot omgebouwde snowmobiles, gelardeerd met filmfragmenten en in een archetypisch decor met tankstation en drive-in. In het vliegtuig van Elvis, een weelderig ingerichte Boeing met vier kamers en twee badkamers, zijn we zelfs even helemaal alleen, alleen met de herinnering aan Elvis. Na al die uren voelt het haast als een religieuze ervaring, de mystieke hereniging waar elke ware fan naar uitkijkt als hij Graceland bezoekt.

En dan moet er natuurlijk nog geconsumeerd en gespendeerd worden. Graceland Plaza bestaat uit vijf gift shops, waaronder eentje speciaal voor kinderen en een andere winkel voor de superrijken. Een Wurlitzer met 50 Elvis-cd's kost 12.000 dollar, een diamanten broche met het logo van Elvis (TBC, afkorting van Elvis' levensmotto Taking Care of Business) 1.950 dollar. In Rockabilly's Diner kun je Elvis' favoriete sandwich eten, met gegrilde bananen en pindakaas. De Chrome Grille is een barbecuerestaurant zoals Elvis het zelf graag mocht bezoeken. Veel mensen lijken hun vertrek telkens uit te stellen, nemen nog een Elvis-drinkbeker vast, betasten de Elvis-handdoeken of vergelijken de Elvis-poppen, alsof het hen zwaar valt dat ze deze heilige plek alweer moeten verlaten. Ik zei het al: Elvis is de grootste.